دیمانەی ئینتەرنێتی : ئەژی چەتۆ حەسەن

كار كردن لە بواری فەلەكناسی كارێكی قورسەو سادەترین گرفتەكانیشی بریتیە لە شەونخوونی تا نزیكی بەرەبەیان بەدیار تەلەسكۆب و روانگەكردنی بۆشایی ئاسماندا، ئەمەش بێگومان پێویستی بەو كەسانە هەیە كە هەرگیز وشەی (بێزار بووم یان ماندووبووم) یان نەیەتە سەر زار! بەزۆریش رەگەزی پیاو ئەم كارە لە نێو بوارە جیاجیاكانی فەلەكناسیدا ئەنجام دەدات و رێژەی ئافرەتانی تیادا كەمە، چونكە ئەوانە كەسانێكن خۆیان تەرخان كردووە بۆ دۆزینەوەی نهێنییەكانی گەردوون و ئاشناكردنی ئادەمیزاد بەو گەردوونە بێ سنوورەی كە داهێنەری مەزن لە نەبوونەوە بۆی خوڵقاندووە. هەر لەیەكەم ساتی بەشداربوونیشی لە چالاكییەكانی (مانگی فەلەكی جیهانی 2010) لە نێو تیمە نێودەوڵەتییەكەمان لە (رێكخراوی فەلەكناسانی بێ سنوور) زانیم كە (ئۆوانا) وەك ئافرەتێك كە نوێنەرایەتی (رۆمانیا) ی دەكرد، خاوەن توانستێكی زانستی گەورەیەو چۆتە قۆناغێكی پێشكەوتووی بواری فەلەكناسی و یەكێكە لەو ئافرەتانەی كە توانیویەتی خەونی لەمێژینەی منداڵیی خۆی بكاتە راستی ...ئێستاش بە خۆشحاڵییەوە بۆتە میوانی دۆسییەی زانیاری گشتی گۆڤاری هەرێمی كوردستان.

ئۆوانا ساندو، لە دایكبووی 6 ی حوزەیرانی 1985 ە لە شارۆچكەی (بارلاد) كە دەكەوێتە باكووری رۆژهەڵاتی (بۆخارێست) ی پایتەختی (رۆمانیا).
لەساڵی 2004 بە تەواوەتی لە بۆخاریست نیشتەجێ‌ دەبێت و خوێندنی ئەكادیمی خۆی لەبواری فەلەكناسی – Astronomy لە زانكۆی بۆخاریست تەواو دەكات ، ئێستا بۆ بەشداربوونی لە خولێكی راهێنانی فەلەكی پێشكەوتوو بۆماوەی 3 مانگ رووی لە (روانگەی ئەوروپی باشوور – ESO) لە (میونیخ / ئەڵمانیا) كردووە . تاماوەیەكی كەم بەر لە ئێستا وەك (بەڕێوەبەری پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان) لە نێو (ئەنجوومەنی راوێژكاریی نەوەی بۆشاییگەری) لە رۆمانیادا كاری كردووە،بەڕێوەبەری پەیوەندییەكانی راگەیاندن بووە لە (رێكخراوی هەفتەی فەلەكناسی جیهانی)،هەروەها رێكخەری پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی (یانەی فەلەكی بۆخارێست) و رێكخەری پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی (رێكخراوی هۆشیاركردنەوەی گەردوونی بۆ منداڵان - UNAWE) لە رۆمانیا بووەو ئێستاش (سەرنووسەری گۆڤاری فەلەكی ڤێگا) یە. جگە لە فەلەكناسیش خولیای دیكەی هەیە وەك (نێگاركێشان و تۆپی بالە و پایسكل سواری و گەشت و گوزار).

چۆن بۆ یەكەمجارهاتییە نێو بواری فەلەكناسی؟

لە منداڵییەوە عەشقی دیمەنی ئاسمانی شەو بوومە،ئەوكاتە داوام لە دایكم دەكرد كە لەگەڵم بێتە باغچەی دواوەوەی ماڵمان و توند دەستم دەگرت و بێ ترس تێر سەیری ئاسمانم دەكرد، بەڵام ئەم عەشقەم گەورەتر بوو دوای ئەوەی چوومە زانكۆی بۆخاریست و لە نێو یانەی فەلەكی ئەو زانكۆیەوە بوومە ئەندام و لەێوە بە دیدێكی جیاواز سەیری گەردوونم دەكرد، لە یادمە من بوومە (رێكخەری تیم) لە هەڵمەتێك بۆ پاڵپشتی كردنی مادی لە (ڕوانگەی فەلەكی بۆخارێست)، ئەوەیان بە خاڵێكی گەورەی وەرچەرخانی ژیانم دەزانم.
چ شتێك لەسەرەتاوە سەرنجی ڕاكێشای بۆ نێو جیهانی فەلەكناسی؟
گەورەیی و فراوانی بێ سنووریی گەردوونیی یەكەم شت بووە كە سیحراویی كردووم و تاوەكو ئێستاش هەر بەهەمان شێوە. تەنها بیر لەوە بكەوە كەوا بە قەدەرایی دنكۆڵەكانی لمی نێو هەموو بیابانەكانی رووی زەوی و بەڵكو گەلێ زیاتریش ئەستێرە لە ئاسماندا هەیە! ئەم راستییە بەردوام لە ژیانمدا وەك مۆركێك دەمێنێتەوەو هەمیشە وات لێدەكات و بەڵكو ناچارت دەكات تا بیر لەو نهێنیانە بكەیتەوە كە لە نێو ئەو گەردوونەی سەر تەوقی سەرماندا خۆیان حەشار داوە.


یەكەم چالاكیت لە بواری فەلەكناسیدا؟

من هەردەم ویستوومە بنەماكانی زانستی فەلەكناسی لەنێو بیرو هزری خەڵكیدا بچەسپێنم و لێیان نزیك بكەوێنمەوە،ئەو كارەی كە ئێستا بەوپەڕی گوڕوتینییەوە ئەنجامی دەدەم، دەگەڕێمەوە بۆ ساڵی 2005 كاتێك بۆ یەكەمجار لە ژیانمدا یەكەم كۆنفرانسی جەماوەریم ئەنجامدا كە تایبەت بوو باسكردنی (بەردە نەیزەكەكانی ئاسمان و كردنەوەی پیشانگایەكی تایبەت بە وێنەگرتنی فۆتۆگرافی- فەلەكی) لە بۆخارێست لە پێناو بەهێزكردنی پێگەی زانستی فەلەكناسی لە نێو چینی ئارەزوومەندانی فەلەكناسیدا. ئەوكاتەش وەك ئارەزوومەندێكی فەلەكناسی جارێكی دیكەش و لە ئابی ساڵی 2005 بۆ یەكەمجار لە ژیانمدا بەشداری خیوەتگەیەكی فەلەكیم كرد و ئەوكاتەش دیسان بۆ یەكەمجار توانیم ( تەنە ئاسمانییەكانی میسیێ) لە رێگای تەلەسكۆبەوە ببینم و لەدوایشدا بەدەست دیمەنەكانیانم دەكێشا.

كەی (ئۆوانا) یەكەم تەلەسكۆبی خۆی كڕی؟!

رەنگە وەڵامەكەم چاوەڕوان نەكراو بێ!! چونكە من وەك (ئۆوانا) لە ژیانمدا تەلەسكۆبم نەكڕیوە!! ئەمەش لایەنێكی جوان و سەیری فەلەكناسییە، چونكە دەتوانی بە ئاسانی ئەم زانستە وەك ئارەزووەك بۆخۆتی رابكێشی. لە راستیدا پێویستیت بە بڕە پارەیەكی زۆر نییە، بەڵكو لە سەرەتادا تەنها چاوی ئاسایی خۆت بەكاردێنی بۆ روانگە فەلەكییەكان و ئەوكاتەش لایەنی زۆر سەیرو سەمەرەی بۆشایی ئاسمان و نەخشەی ئەستێرەكانت دەكەوێتە بەرچاو، پاشان دەكرێ (دووربینێكی دووچاوی ئاسایی) بكڕیت ئەگەر ویستت هەندێ وردەكاری زیاتر ببینی، لەدوای ئەوەش دەتوانی هەنگاوێك بەرەو پێشەوە بچیت و ئەوكاتە دەتوانی تەلەسكۆبێكی سادەی دەستكرد بكڕیت و خۆت لە بڕە پارەی زۆری تەلەسكۆبە گرانبەهایەكان نەدەیت، وەك ئەوەی من كاتی خۆی ئەنجامم دا،خۆ ئەگەر نەبوو، ئەوا دەتوانی بۆ ماوەیەكی دیاریكراو تەلەسكۆبی یەكێ لە كۆمەڵە فەلەكییەكان وەربگری و بەكاری بهێنی.سەبارەت بە خودی خۆمەوە، سەرەتا دەستم كرد بە روانگەكردنی گەلەستێرەو تانە گازی و هێشووە ئەستێرەكانی (میسیێ) لە رێگای تەلەسكۆبێكی جۆری (دۆباسۆنی) بە تیرەی 114 ملیمەتر و هەندێ جاریش سیستەمی نوێی ( گۆ توو ) بەكاردەهێنم لە گەڵ
تەلەسكۆبی گەورەتر بۆ دۆزینەوەی تەنەكانی ئاسمانی، بەڵام هێشتا حەز دەكەم خۆم بەدەستی خۆم و بێ بەكارهێنانی ئامێرێًكی تایبەتی، تەنەكانی قوڵایی گەردوون بدۆزمەوە، چونكە تام و چێژ لەوە دایە كەوا كەمێك ماندووبیت لە كاتی گەڕان بەدوای دۆزینەوەی ئەو تەنە ئاسمانییە كزو لاوازانەدا، نەوەك لەگەڵ داگرتنی دوگمەیەك شتەكەت بە ئامادەیی پێشكەش بكرێت!

توانیوتە كارو ژیانی رۆژانەت و فەلەكناسی رێكبخەیت ؟

بەڕاستی كارێكی ساناو ئاسان نییە كاتێك بۆماوەی 8 تا 9 كاتژمێری رۆژانە كار بكەیت دوای ئەوەی لە شەوی پێشوودا لە نێو روانگەیەكی فەلەكیدا شەونخوونیت كردبێت لە پێناو روانگە كردنی بۆشایی ئاسمان!، بەڵام كاتێك حەز و خولیا و گوڕوتین دەدەیتە ئەم كارە، ئەوا زۆر ئاسان دەبێت و دەبێتە كارێكی وا كە ماندوبوونی تێدا نەبێت، بەشێك لەو خولیایەی كە هەردەم هانم دەدات بۆ بەردەوامبوونم لەم كارە بریتییە لەوەی كە بەردەوام نهێنی هەیە لە بۆشایی ئاسماندا، بۆیە من زۆر كەم دەخەوم و ماوەكەی لە 5 كاتژمێر زیاتر رەت نادات، ئەم ماوەیەش بۆمن زۆر لەبارە! ئەگەر هێشتا راستیت دەوێ من هەر حەز لە خەوتن ناكەم! چونكە خەو – بەڕای من- زۆر كاتژمێری پڕ بەهام لێ بە فیڕۆ دەدات و دەبێتە گەورەترین كۆسپ لەبەرامبەر بینینی ئەوەی لە ئاسمانی شەودا روو دەدات، چونكە تەنها لەو كاتەدا –واتە لەشەودا- ماوە دەڕەخسێت بۆ ڕوانگەكردن و لێكۆڵینەوەی زانستی فەلەكناسی.

ئەو تەنە ئاسمانییەی هەردەم خولیای بینینی...كامەیە؟

بەچاوی ئاسایی، هەردەم كۆستێرەی (ڕاوچی – Orion) جێگای گرنگی پێدانی منە، بەڵام لەكاتی بەكارهێنانی تەلەسكۆب من هەردەم لە بینینی (تانەی گازی سوپەرنۆڤایی ڤیڵ) لە نێو كۆستێرەی (مامر- Cygnus) ناوەستم، زۆرجار تەلەسكۆبی 300 ملیمەتری و چاوە هاوێنەی 28 ملیمەتری و فلتەری تایبەتی بەكاردەهێنم تەنهاو تەنها بۆ بینینی وردەكارییەكانی ئەم تەنە ئاسمانییە سیحراوییە.

چی دەڵێی دەربارەی (كەلووناسی و ئەستێرەناسی)؟

هیچ باوەڕم پێیان نییە!بەڵكو زۆرجار هەوڵی ئەوەش دەدەم بۆنەی وا بقۆزمەوە تا تیایدا باسی راستییەكانی ئەم لایەنە بكەم و بڵێم خۆر بەیەكسانی لە نێو كەلووێكدا نامێنێتەوە وەكو ئەستێرەناسان دەڵێن!چونكە بە سانایی دەڵێم هەموو كۆستێرەكانی ئاسمان خاوەنی هەمان قەبارە نین، باشە چی بە كۆستێرەی (مارگر) یاخود (ئۆفیاكۆس) دەڵێن كاتێك خۆر و هەسارەكان بە نێویدا تێدەپەڕن بێ ئەوەی بیخەنە نێو 12 كەلووەكانی دیكە؟! سەیری ئەم كەم و كوڕییە زەقە بكەن!

زانیاریت دەربارەی فەلەكناسی لە میزۆپۆتامیا؟

یەكەم نزیكبوونەوەم لە ناسینی ئەم شارستانییەتە لە قوتابخانە بووە، وا فێركراین كە ئەو ناوچەیەی ئێوەو عێراقی ئێستا بە لانەی یەكەمی شارستانییەتی ئادەمیزاد بووە، پاشان لە كاتی خوێندنم لە زانكۆدا و لە میانەی خوێندنی وانەی (مێژوو) راستیی زۆر سەرنجڕاكێشی بێ وێنە دەربارەی شارستانییەتی فەلەكی سۆمەرییەكان و ئەكەدییەكانم زانی، هەر ئەوان بوون ساڵیان بۆ 12 مانگە دابەش كردبووو پشتیان بە پێوانەكاریی ساڵیی مانگیی دەكرد نەوەك خۆریی كە یەكەمیان هەرگیز هەڵەی تیادانییە، بێ گومان ئەوان بوونە هەوێنی سەرهەڵدانی زانستی فەلەكناسی ئەم سەردەمەی ئەمڕۆمان.

چۆن هاتییە نێو گروپی ئێمە لە (رێكخراوی فەلەكناسانی بێ سنوور)؟

من داواكرام كە بەشداری بكەم لە چالاكییە نێودەوڵەتییە جوانەكانی (مانگی فەلەكی جیهانی 2010) و لە لایەن هاوەڵمان (سیلینا هینیتیگالیا) لە سریلانكا و رێكخەری پەیوەندییەكانی (رێكخراوی فەلەكناسانی بێ سنوور). لە دەستپێكدا من هەوڵمدا هانی بڵاوكردنەوەی ئەم زانستە لە سنووری رۆمانیادا بدەم،كەچی لە كۆتاییدا خۆم لە سنووری دەرەودا دۆزییەوەو زیاتر خولیام چووە كارو هەماهەنگی نێو دەوڵەتی، بەڕاستی قازانجێكی یەگجار زۆر گەورەم كرد لە ناسینی فەلەكناسانی جیهان و ئاڵوگۆڕكردنی زانیاری و پسپۆڕێتی لەگەڵ ئەو كەسانەی كە هەمان بیروبۆچوون و خولیا كۆماندەكاتەوە، بە تایبەتیش لە نێو دەستەی ئەندامانی (رێكخراوی فەلەكناسانی بێ سنوور)، هیوادارم هەر لەسەر ئەو پەیوەندییە نێودەوڵەتییە بمێنمەوە تا بتوانم لە هەموو چالاكییەكاندا بەشدار بم وەك نوێنەری (رۆمانیا).

ئۆوانا و كوردستان!؟

شادومان دەبم بە هاتنم بۆ هەرێمی كوردستان!، چاوم بكەوێت بە خەڵكانی ئەو ناوچەیە،لە نزیكەوە ئاشنای كەلتوور و داب و نەریتە رەسەنەكانی ببم و بزانم ئاخۆ چۆن ژیان بەسەر دەبەن؟، پاشان لەسەرووی هەموویانەوە ئاشنابم بە فەلەكناسی و فەلەكناسانی كوردستان.

لە دوا كایەدا

زۆرسوپاسی ئێوەو گۆڤارەكەتان دەكەم بۆ ئەم هەلە، شەرفمەند بووم بەوەی كە ئێوە منتان لەیاد بووە و ئەم چاوپێكەوتنەتان لەگەڵمدا ئەنجامدا، هەردەم ئاسمانتان پاك و بێ بێگەرد بێت.